Neobično visoke temperature ne prestaju krajem maja, a prognoze govore da će živa na termometru vjerovatno nastaviti rasti. Glavni krivac za uranjeno ljeto je snažno područje visokog pritiska iznad centralne i zapadne Evrope, meteorološki fenomen poznat kao “toplotna kupola”.
Evropa se ove sedmice priprema za nove ekstremne vrućine, nakon što su tokom vikenda širom kontinenta već oboreni majski temperaturni rekordi.
Meteorolozi sa stranice Severe Weather Europe upozoravaju da su temperature trenutno više za 12 do 16 stepeni Celzijusa iznad dugoročnih klimatskih prosjeka, dok staklenički plinovi nastavljaju zagrijavati planetu.
Južne i jugozapadne regije, uključujući Portugal, Španiju i Francusku, prže se na dnevnim maksimumima od 38°C, a veliki dijelovi Francuske su pod upozorenjem na visoke temperature. Čak i sjevernije zemlje, poput Njemačke i Velike Britanije, bilježe maksimalne temperature koje prelaze 30°C.
Šta je zapravo “toplotna kupola”?
Francuska meteorološka agencija Météo-France i Severe Weather Europe saglasni su da se iznad zapadne i centralne Evrope stacionirala snažna i krajnje neobična toplotna kupola. Zbog nje će zračne mase u narednim danima postati još vrelije.
Termin “toplotna kupola” (ili toplotni mjehur) populariziran je u protekloj deceniji. Ovaj fenomen nastaje kada se u višim slojevima atmosfere razvije sistem visokog pritiska. Taj pritisak gura zrak prema dolje i sabija ga, što dovodi do drastičnog rasta temperatura u nižim slojevima atmosfere.
Kako se topli zrak širi, on stvara “ispupčenu kupolu” koja doslovno zarobljava toplotu unutar sebe. Vjetrovi obično mogu pomjerati sisteme visokog pritiska, ali zbog toga koliko se toplotne kupole protežu visoko u atmosferu, ovaj vremenski sistem postaje gotovo stacionaran. Ovaj obrazac sprečava vertikalno miješanje zraka i stvaranje oblaka, suši tlo i znatno povećava rizik od šumskih požara.
Koja je razlika u odnosu na toplotni val?
Iako se često koriste kao sinonimi u medijima, toplotni val i toplotna kupola nisu ista stvar.
Toplotni val je jednostavno definisan kao “produženi period vrućeg vremena u odnosu na očekivane uslove za to područje u to doba godine”. S druge strane, toplotna kupola je specifičan mehanizam koji uzrokuje taj toplotni val, tako što zarobljava toplotu i podiže temperature na ekstremne nivoe. Dakle, možete imati toplotni val bez kupole, ali pojava kupole gotovo sigurno garantuje ekstremni toplotni val.
Studija objavljena 2025. godine pokazala je da su se atmosferski obrasci koji donose ekstremne vremenske prilike gotovo utrostručili od 1950-ih godina zbog klimatskih promjena koje je uzrokovao čovjek.
Prema podacima evropskog servisa Copernicus (C3S), posljednje tri godine (2024., 2023. i 2025.) bile su najtoplije ikada zabilježene na globalnom nivou. Prošlog ljeta temperature su u desecima zemalja prelazile 40°C, donoseći suše, požare i na hiljade smrtnih slučajeva. Istraživači sa Imperial College London analizirali su 854 evropska grada i otkrili da su klimatske promjene odgovorne za čak 68 posto od procijenjenih 24.400 smrtnih slučajeva povezanih s vrućinama prošlog ljeta.
Najgore su prošle Rumunija, Bugarska, Grčka i Kipar, gdje su temperature bile i do 6 stepeni iznad prosjeka za te mjesece.
Meteorologinja Ioanna Vergini upozorava da evropsko ljeto ne postaje samo toplije, već se i produžava na oba svoja kraja.
“Ono što smo nekada nazivali julskim fenomenom, sada nam stiže sredinom maja. Klimatske studije procjenjuju da su junski toplotni valovi u Evropi danas oko 10 puta vjerovatniji nego u predindustrijskom dobu, a ista putanja sada postaje vidljiva i za mjesec maj”, zaključuje Vergini.
(24sata.info)